Blog Paul Ponsaers

Waarschijnlijk is niet zeker - Juni 2010

Robert Long, inmiddels overleden, schreef ooit die prachtige song Allemaal angst. Een stuk van de lyrics is me altijd bijgebleven: 'Ben ik niet te laag verzekerd, dokter ben ik wel gezond; van tomaten krijg je puistjes, van veel koffie word je rood; van sigaretten zieke longen en van leven ga je dood'. Het is waar, vooral dat laatste. Of we daar nu angst voor moeten hebben? Risk assessment, risico-inschatting, is een centraal thema geworden binnen de criminologie. Dreigingsanalyses worden gemaakt om te bepalen wat het risico is dat een bepaalde gebeurtenis zich al dan niet zal voordoen. Meestal worden dergelijke analyses gemaakt om vanuit bestuurskundig oogpunt beleidsbeslissingen te nemen. Zoals een verzekeraar risk assessment hanteert om de hoogte van de premie te bepalen, verzekeren we onze veiligheid tegen terreurdaden.

 

Uiteindelijk is risk assessment een duur woord voor waarschijnlijkheidsleer. En die waarschijnlijkheid komt neer op een statistische kunstgreep: gebeurtenissen worden in een grafische voorstelling opgenomen/ overeenkomstig de kans (het risico) dat ze plaatsvinden. Een dergelijke voorstelling heeft dan een'normaalverdeling'. Kortom: een curve onder de vorm van een klok, met in het midden de meest frequente massa aan incidenten en aan de beide uiteinden de uitzonderlijke 'staartjes', datgene wat dus buiten het'normale, valt.

 

Maar wat als zich toch zo’n staartje voordoet? Het gaat immers steeds om waarschijnlijkheid en dus niet om zekerheid? Neem die brutale uitbarsting van de vulkaan in IJsland, waardoor een enorme aswolk ontstaat, waardoor het vliegverkeer volkomen in de war wordt gestuurd, te midden van het paasverlof, en dus onoverzichtelijk veel reizigers stranden en niet tijdig terug kunnen keren naar de werkplek. Hoe groot is het risico dat zo'n vulkaan een immense invloed heeft op de wereldeconomie? Onvoorstelbaar klein, en toch is het gebeurd. Betekent dat nu dat we angst moeten hebben dat zo’n omstandigheid zich snel opnieuw zal voordoen?

 

Neen dus. Maar.. . het is niet onmogelijk. Anders wordt het als deze logica van het risico zich nestelt in het gerechtelijk denken. Neem de zaak-Lucia de B. in Nederland. De dame zat ruim zes jaar achter de tralies en was negen jaar lang het lijdend voorweÍp van een gerechtelijke dwaling. Deze verpleegster werd vervolgd op basis van de statistische redenering dat de kans op dertien doden tijdens de diensturen dermate klein is (1 op 342 miljoen) dat het wel om seriemoord moest gaan. Een staartje?

 

Inderdaad. Maar dus niet onmogelijk. Zeker niet toen bleek dat de statistici zich hadden vergist en dat de kans eerder 1 op 44 is. Maar dat doet natuurlijk niets af aan de vaststelling dat, hoe klein of groot de kans ook moge wezen, het steeds ommogelijkheden gaat. Een dergelijke risicoberekening blijft een bewijs uit het ongerijmde en is geen materieel element dat als bewijs kan gelden in de rechtbank.

 

Een ander voorbeeld, ditmaal in België, de zaakvan Claudy P. Deze zestigjarige verdachte zat acht maanden in voorhechtenis voor een moord in 1995 op een vrouw met wie hij een relatie had. Justitie slaagde er niet in zijn schuld te bewijzen en men liet hem gaan. Nu staat er een proces op stapel tegen dezelfde verdachte, omdat hij ervan verdacht wordt een moord te hebben begaan, wederom op een vrouw met wie hij een relatie had. Zoals het proces zich momenteel aandient lijkt het er fel op dat justitie niet bij machte is om met hard bewijs te komen, maar... de kans dat iemand tweemaal in zijn leven genoemd wordt in dergelijke context is alweer zo'n staartje. Er zijn kortom aanwijzingen van schuld, maar er is geen bewijs.

 

Risk assessment kan nuttig zijn om na te gaan hoe angstig we moeten zijn dat zich iets vervelends zal voordoen; het is geen basis om recht op te spreken, laat staan om als bewijs te hanteren. Angsthazen zijn wij als we dat niet hardop blijven zeggen.